Beznazwy-1 Zboża (kukurydza, ryż, pszenica, jęczmień, sorgo, proso, owies, żyto, pszenżyto, miłka abisyńska, pszenica orkisz, czumiza) stanowią chyba najpopularniejszy element naszej diety. Świadomie lub nieświadomie zjadamy je w postaci pieczywa, ciast, makaronów, kasz i płatków, ale także np. oleju kukurydzanego, który jest powszechnie stosowanym dodatkiem do tysięcy produktów spożywczych. Niewiele osób wie jednak, że zboża to także jeden z najstarszych pokarmów roślinnych wykorzystywanych przez człowieka i pierwsza roślina którą świadomie uprawialiśmy.

Jak wiele elementów znanych nam z codziennego życia, także a może przede wszystkim rolnictwo zostało przez naszych przodków odkryte w okresie neolitu, a nawet jeszcze wcześniej w okresie tzw. epipaleolitu. Z tego bowiem czasu (ok.11-10 tysięcy lat p.n.e.) pochodzą pierwsze ślady zbierania i prób uprawy roślin zbożowych. Nasi przodkowie mieli przed sobą długa i niełatwą drogę. Musieli obserwować przyrodę i powoli próbować na nią wpływać. Pierwsze potwierdzone przez archeologów próby uprawy zbóż polegały zapewne na kultywacji pól zbóż/traw dzikich i to z takich właśnie upraw pochodzą datowane na 10 tys. lat p.n.e. ziarna żyta odnalezione w Tell Abu Hureyra (obecna Syria), oraz nieco późniejsze z Nevali Çori i Cayönü (obecna Turcja).

Warto jednak pamiętać, że pierwsze kroki na drodze prowadzącej nas do gospodarki rolniczej poczynione zostały przez naszych paleolitycznych przodków na parę tysięcy lat przed pojawieniem się pierwszej udomowionej odmiany zboża, czy pierwszego udomowionego gatunku zwierząt! Gdyby paleolityczni łowcy, końca epoki lodowcowej nie zwrócili swojej uwagi ku możliwości spożywania pokarmów roślinnych, czyli nie zapoczątkowali okresu zbierackiego, i gdyby nie „odkryli” możliwości częściowego zastąpienia, bądź uzupełnienia pokarmów z mięsa dużych ssaków mięsem drobniejszych zwierząt – nie byłoby, być może, rolnictwa i hodowli. Intensyfikacja zbieractwa zaprowadziła ich bowiem m.in. do lepszego poznania wartości odżywczych poszczególnych gatunków roślin, w tym i dzikich zbóż oraz innych gatunków dzikich traw. Zmuszała do lepszej obserwacji ich cech, zmuszała i zachęcała do uczenia się przyrody i świata wokół siebie.

Czy nie pojawiło się właśnie w waszej głowie nowe, ważne pytanie – dlaczego do tego doszło?!

Trudno udzielić na to pytanie jednoznacznej odpowiedzi. Ja uważa wielu naukowców do zmiany dotychczasowego sposobu odżywiania się paleolitycznych myśliwych doprowadziły zmiany klimatyczne, jakie miały nastąpić m.in. na Bliskim Wschodzie u schyłku plejstocenu (ostatniego okresu lodowcowego). Mogły one spowodować, iż „gruba” zwierzyna stała się dużo rzadszym i trudniej osiągalnym pokarmem. Choć zmiany klimatu odegrały tu niezwykle ważną rolę to nie były zapewne jedyną przyczyną zmian w naszym systemie żywienia. Po prostu wciąż zbyt mało mamy danych o rzeczywistym zasięgu ówczesnych zmian klimatycznych i ich wpływie na strefy występowania określonych gatunków zwierząt by móc używać określenia „z pewnością” . Trzeba także pamiętać, że wprowadzenie pożywienia roślinnego wcale nic spowodowało przecież początkowo wyraźnego zmniejszenia się roli dużej zwierzyny i że nawet w od dawna już osiadłych społeczeństwach rolniczych polowanie na grubą zwierzynę miało duże znaczenie. Wiemy to ze znalezisk dokonywanych przez archeologów na wielu stanowiskach z tamtego kresu. Być może także drugą przyczyną zmiany trybu życia był znaczący postęp jaki dokonał się w umiejętnościach naszych przodków związanych z produkcją narzędzi i wyposażenia kamiennego. Nasi poprzednicy, pra-rolnicy, zdobyli dzięki temu środki techniczne, przy pomocy których mogli bardziej wszechstronnie eksploatować otaczające ich środowisko naturalne.

Beznazwy-2

Pierwsi rolnicy mieli do dyspozycji narzędzia wykonywane z krzemienia. Te, które trzymam w dłoni pochodzą z południowej Jordanii.

Badania naukowe trwają i każdego roku dostarczają nam nowych informacji o początkach uprawy zbóż. W 2006 r. naukowcy z Instytutu Maxa Plancka w Kolonii opublikowali wyniki swoich badań, z których wynika, że wspólnym genetycznym przodkiem 68 współczesnych odmian zboża jest odmiana dziko rosnącej pszenicy, do dziś spotykana na zboczach góry Karaca Dağ (Kurdystan). Góra ta leży mniej więcej pośrodku rejonu, w którym odkryto najstarsze jak dotąd wczesno-neolityczne osiedla i tylko 30 km od słynnego Göbekli Tepe, gdzie znajduje się najstarsza w dziejach świata świątynia. Innym ważnym miejscem, w którym archeolodzy i paleobotanicy odkryli ślady najstarszych uprawianych przez człowieka zbóż, niewątpliwie już udomowionych jest także Jerycho (obecnie Autonomia Palestyńska).

Umiejętność uprawy zbóż dała nam nie tylko nowy pokarm, ale i nauczyła nas zmieniać krajobraz, wpływać na przyrodę, gromadzić żywność na dłuższy czas, pracować w grupie i stała się impulsem do rozwoju rzemiosła a także…religii. Pierwsi rolnicy zanosili swe modły do bogów i bogiń, dzięki którym jak wierzyli, ich pola pokrywały się łanami złotych kłosów…